BigCapital bèta

Woordenlijst · Economische ideeën

Prikkels

Een prikkel is een beloning of straf waardoor mensen iets meer of minder snel doen: een bonus, een prijs, een boete of een belasting.

Ook wel genoemd: prikkel, economische prikkels, perverse prikkel, cobra-effect

In gewone taal

Je ouders bieden $5 voor elke A op je rapport. Ineens ga je net wat harder leren. Dat aanbod is een prikkel: alles wat de uitkomst van een keuze verandert, en dus wat mensen kiezen.

Prijzen zijn de grootste prikkels van allemaal. Wordt benzine duur, dan rijden mensen minder en kopen ze kleinere auto’s; betaalt een baan beter, dan leren meer mensen ervoor. Boetes, belastingen, bonussen, cijfers, prijzen en zelfs complimenten werken op dezelfde manier.

Prikkels zijn krachtig, en juist daarom pakken ze verkeerd uit als ze slecht zijn bedacht. Mensen reageren op wat beloond wordt, en dat is niet altijd wat bedoeld was.

Voorbeeld

De grote rattenjacht van Hanoi

In 1902 loofden de Franse bestuurders van Hanoi, die een rattenplaag in de nieuwe riolen van de stad bestreden, een premie van 1 cent uit voor elke ingeleverde rattenstaart.

  1. In het begin leek het te werken: elke dag kwamen er duizenden staarten binnen.
  2. Toen zagen ambtenaren ineens ratten zonder staart rondrennen. Jagers sneden de staart af en lieten de rat gaan, zodat er later meer staarten zouden komen.
  3. Sommige mensen begonnen zelfs ratten te kweken op boerderijen buiten de stad.
  4. De premie werd afgeschaft, en de ratten bleven.

De stad betaalde voor staarten, dus kreeg ze staarten. Een goede prikkel beloont het resultaat dat je echt wilt.

Een niveau dieper

Economen delen prikkels in: geld (lonen, prijzen, belastingen, boetes), sociale prikkels (lof, schaamte, wat de buren denken) en morele prikkels (doen wat goed voelt). Ze kunnen botsen. In een bekend onderzoek bij kinderdagverblijven in Israël nam het aantal te late ophalers toe door een kleine boete voor ouders die hun kind te laat kwamen halen: de boete veranderde een schuldgevoel in een prijs, en die prijs was laag.

Wordt een maatstaf een doel, dan jagen mensen die maatstaf na. Dat heet de wet van Goodhart: betaal programmeurs per regel code en je krijgt lange code; beoordeel een callcenter alleen op hoe kort de gesprekken zijn en klanten krijgen de verbinding verbroken.

Slecht gerichte prikkels hebben in dit woordenboek hun eigen namen: moral hazard, wanneer verzekerd zijn mensen onzorgvuldig maakt, en de tragedie van de meent, wanneer het voor iedereen een prikkel is om een gedeelde bron te veel te gebruiken.

Waarom het ertoe doet

Bijna elke economische vraag komt neer op prikkels: waarom mensen werken, sparen, beleggen, risico nemen of vals spelen.

Regels, belastingen en subsidies werken allemaal via prikkels, en hun bijwerkingen ook. Een goede regel vraagt wat mensen echt gaan doen, niet wat hun gevraagd wordt te doen.

Prikkels verklaren ook veel geldadvies: een verkoper die op commissie werkt, heeft een reden om je iets te verkopen, of je het nu nodig hebt of niet.

Een veelgemaakte fout

Mythe: Mensen meer betalen voor iets levert altijd meer van dat iets op.

In werkelijkheid: Vaak wel, maar niet altijd. Een beloning kan iemands eigen motivatie verdringen, en een beloning voor een maatstaf levert die maatstaf op, niet per se het resultaat. Prikkels werken het best als wat beloond wordt precies is wat je wilt.

Vragen die mensen stellen

Wat is een prikkel in de economie?

Alles wat de kosten of baten van een keuze verandert: een prijs, een loon, een belasting, een boete, een bonus, een cijfer, zelfs een compliment. Economen gaan ervan uit dat mensen op prikkels reageren, al is dat niet altijd zoals de bedenker hoopte.

Wat is een perverse prikkel?

Een prikkel die het tegenovergestelde oplevert van wat bedoeld was, zoals de premie op rattenstaarten in Hanoi in 1902, waardoor mensen ratten gingen fokken. Ook wel het cobra-effect genoemd, naar een vergelijkbaar maar minder goed gedocumenteerd verhaal over een premie op slangen in koloniaal Delhi.

Wat zijn de belangrijkste soorten prikkels?

Meestal drie: financieel (geld winnen of verliezen), sociaal (hoe anderen je zien) en moreel (je eigen gevoel voor goed en kwaad). Goede ontwerpen zorgen dat ze dezelfde kant op trekken.

Lees meer op BigCapital

Over de cijfers

  • Deze pagina legt een term uit. Het is geen beleggingsadvies.

Taal

EnglishBahasa IndonesiaDeutschEspañolFrançaisItalianoNederlandsPolskiPortuguêsTürkçeРусскийУкраїнська日本語한국어简体中文