Sözlük · Ekonomik fikirler
Ortak kaynakların trajedisi
Ortak kaynakların trajedisi, ortak bir kaynak herkese açık olduğunda yaşananlardır: her kullanıcı biraz daha fazla alır ve birlikte onu tüketirler.
Diğer adı: ortak kaynak sorunu, ortak havuz kaynağı, ortak kaynaklar, aşırı avlanma
Sade bir dille
On aile, köyün ortak çayırında inek otlatıyor. Her aile şöyle düşünür: bir inek daha demek bizim için daha çok süt demek, yediği ot ise herkesle ortak. Her aile aynı şeyi düşünür, çayır kemirilip bitirilir ve bütün inekler aç kalır. İşte ortak kaynakların trajedisi budur.
Burada kimse aptal ya da kötü niyetli değil: her seçim kendi başına mantıklı. Sorun, bir inek daha eklemenin kazancının sahibine gitmesi, maliyetinin ise herkese bölüşülmesi. Birçok mantıklı seçim toplamda kötü bir sonuç verir.
Bu örüntü, değerli bir şeyin herkese açık olduğu her yerde tekrar eder: denizdeki balık, yer altından pompalanan su, temiz hava, iş yerindeki ortak buzdolabı.
Örnek
Grand Banks mezgitinin çöküşü
Yüzyıllar boyunca Kanada'daki Newfoundland açıkları, dünyanın en zengin balıkçılık sahaları arasındaydı.
- 1950'lerden itibaren birçok ülkenin büyük fabrika trolleri yerel teknelere katıldı; her biri diğerlerinden önce olabildiğince çok balık yakalıyordu.
- Her filo, yakaladığı her ek tonun kazancının tamamını elinde tuttu; stoka verilen zarar ise herkese bölüşüldü.
- Av 1960'ların sonunda zirve yaptı, sonra düştü. 1990'ların başına gelindiğinde mezgit neredeyse tükenmişti.
- 1992'de Kanada orada mezgit avını yasakladı. On binlerce insan işini kaybetti ve on yıllar sonra bile stok tam olarak toparlanmamıştı.
Denizde bırakılan bir balık her balıkçıya yarar; yakalanan balık ise bir kişiye. Bu açıklık denizi boşalttı.
Bir kademe daha derin
Ekolojist Garrett Hardin, ifadeyi 1968'de Science dergisindeki bir denemeyle ünlü yaptı; otlatma örneği 1833'te William Forster Lloyd'a kadar uzanır. İktisatçıların diliyle ortak kaynak rakiplidir (birinin aldığını diğerleri alamaz) ama dışlanamaz (kimse dışarıda tutulamaz).
Genelde üç çözüm vardır: kaynağa onu korumak için nedeni olan bir sahip vermek, kural ve sınırlar koymak (balıkçılık kotaları, av sezonları, su izinleri) ya da kullanıcıların kendi kendini örgütlemesine izin vermek. Elinor Ostrom, İsviçre dağ meralarından Japon köy ormanlarına kadar toplulukların ortak kaynakları yüzyıllardır nasıl iyi yönettiğini göstererek 2009'da iktisat Nobel ödülünü kazandı.
Mahkûmun ikileminin yakın akrabasıdır: her oyuncu kendisi için en iyisini yapar ve hepsi daha kötü duruma düşer. Aynı zamanda bir tür dışsallıktır: her kullanıcı diğerlerine bir maliyet yükler.
Neden önemli
Aşırı avlanmayı, kuruyan yer altı sularını, trafik sıkışıklığını ve iklim değişikliğiyle başa çıkmanın zorluğunun büyük kısmını açıklar.
İyi niyetin neden yetmediğini gösterir: teşviklerin mülkiyet, kurallar ya da anlaşmalarla değişmesi gerekir.
Kullanımı bedava olan şeyin bedava olmadığını hatırlatır: biri sonradan öder.
Yaygın bir yanılgı
Efsane: Ortak kaynaklar her zaman mahkûmdur.
Gerçek: Ostrom, açık üyelik kuralları, kendi koydukları kurallar, denetim ve adil cezaları olan topluluklarca yüzyıllardır iyi yönetilen birçok ortak kaynak buldu. Trajedi olası, ama kesin değil.
İnsanların sorduğu sorular
Ortak kaynakların trajedisine örnek nedir?
Aşırı avlanma (Kanada açıklarındaki Grand Banks mezgiti 1992'ye kadar çöktü), aşırı otlatma, dolduğundan hızlı pompalanan yer altı suyu ve kullanımı bedava yollardaki trafik sıkışıklığı.
Ortak kaynakların trajedisini kim ortaya attı?
William Forster Lloyd 1833'te anlattı; ekolojist Garrett Hardin ise 1968'de ona bu adı verip ünlü yaptı.
Ortak kaynakların trajedisi nasıl çözülür?
Kullanıcıların aldıklarının maliyetini üstlenmesini sağlayarak: özel ya da topluluk mülkiyeti, kotalar, ücretler veya kullanıcıların kendilerinin kabul edip uyguladığı kurallar.
BigCapital'de devamını okuyun
Rakamlar hakkında
- Bu sayfa bir terimi açıklar. Yatırım tavsiyesi değildir.