Artykuł · Gospodarka
Paradoksy ekonomiczne
Ekonomia ma talent do wyników, które brzmią fałszywie. Oto słynne paradoksy (7), każdy zmierzony na danych z USA — werdykt: Potwierdza się: 5, Częściowo: 1, Osłabło z czasem: 1. Gospodarstwa domowe oszczędzały więcej, gdy produkcja spadała, w 6 z 9 recesji od 1960, a akcje biły obligacje o 6,2 pkt proc. w przeciętnym roku od 1872, czyli około ×18 względem tego, co maksymalnie wyjaśnia podręcznikowy model.
Potwierdza się: 5, Częściowo: 1, Osłabło z czasem: 1 — plus trzy klasyki, których żadne dane nie rozstrzygną
od 1872; podręcznikowy model wyjaśnia najwyżej 0,35 pkt
stopa oszczędności w górę, realny PKB w dół, od 1960
rocznie, gdy komputery wreszcie pojawiły się w statystykach — po 1,5% w latach 1973–1995
mediana tygodniowych zarobków po uwzględnieniu inflacji, wszyscy pracujący w pełnym wymiarze w wieku 25+ — choć każda z 4 grup wykształcenia traciła (−5,7% do −1,9%)
01John Maynard Keynes, 1936 · za Bernardem Mandeville'em, 1714Potwierdza się
Paradoks oszczędzania
Jeśli wszystkie gospodarstwa domowe spróbują oszczędzać więcej jednocześnie, wydatki spadną, dochody spadną — a kraj może zubożeć, choć łącznie wcale nie oszczędza więcej.
Pomysł jest stary — Bajka o pszczołach Bernarda Mandeville'a (1714) wychwalała rozrzutnika — ale sławę przyniósł mu John Maynard Keynes w 1936 roku. Jedna rodzina, która mniej wydaje, buduje poduszkę finansową. Cały kraj, który mniej wydaje, odbiera komuś dochód: moje wydatki to twoja pensja. Recesje są testem, bo wtedy zaniepokojone gospodarstwa domowe się wycofują.
I rzeczywiście się wycofują. W 6 z 9 recesji od 1960 osobista stopa oszczędności w trakcie recesji była wyższa niż w ciągu 12 miesięcy przed nią, a realny PKB spadał poniżej szczytu sprzed recesji. W 2008–09 stopa oszczędności wynosiła średnio 4,8% wobec 2,5% wcześniej (+2,3 pkt), a produkcja skurczyła się o 3,8%. W 1973–75 i 1990–91 stopa oszczędności prawie się nie zmieniła (mniej niż 0,25 pkt w którąkolwiek stronę). W 2001 realny PKB ani razu nie spadł poniżej poziomu ze szczytu — huśtawka, na której nikt nie siedzi po drugiej stronie.
Najsilniejsza huśtawka przypadła na 2020: stopa oszczędności skoczyła o 15,0 pkt, do 31,8% w kwietniu 2020, a produkcja skurczyła się o 9,1% — to mniej kwestia oszczędzania niż lockdownu, z zamkniętymi sklepami i zasiłkami w skrzynkach. Czy oszczędzanie spowodowało któreś z tych załamań, to inne pytanie: dane pokazują huśtawkę, a nie to, kto ją pchnął.
Zmierzone za pomocą: osobistej stopy oszczędności, miesięcznie od 1959 (BEA) · realnego PKB, kwartalnie (BEA) · dat recesji (NBER).
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Oszczędności prawie bez zmian
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Oszczędności prawie bez zmian
Produkcja nie spadła
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół
Huśtawki w tabeli
| Recesja | Stopa oszczędności, 12 mies. przed | W trakcie | Zmiana, pkt | Realny PKB, największy spadek | Huśtawka? |
|---|---|---|---|---|---|
| 1960–61kwi 1960 – lut 1961 | 10,0% | 10,4% | +0,4 | −0,8% | Tak |
| 1970gru 1969 – lis 1970 | 10,9% | 12,8% | +1,9 | −0,2% | Tak |
| 1973–75lis 1973 – mar 1975 | 13,4% | 13,3% | −0,1 | −3,1% | Oszczędności bez zmian |
| 1980sty 1980 – lip 1980 | 10,2% | 11,0% | +0,8 | −2,2% | Tak |
| 1981–82lip 1981 – lis 1982 | 11,2% | 12,2% | +1,0 | −2,6% | Tak |
| 1990–91lip 1990 – mar 1991 | 8,3% | 8,4% | +0,1 | −1,4% | Oszczędności bez zmian |
| 2001mar 2001 – lis 2001 | 4,4% | 4,8% | +0,4 | bez spadku | Bez spadku PKB |
| 2008–09gru 2007 – cze 2009 | 2,5% | 4,8% | +2,3 | −3,8% | Tak |
| 2020lut 2020 – kwi 2020 | 7,1% | 22,1% | +15,0 | −9,1% | Tak |
02Robert Solow, 1987Potwierdza się
Paradoks produktywności
Komputery przyspieszyły pracę w każdym biurze, a mimo to wzrost produktywności zwolnił właśnie wtedy, gdy się upowszechniały.
W 1987 roku ekonomista Robert Solow zażartował: „Erę komputerów widać wszędzie, tylko nie w statystykach produktywności”. Miał rację. Produkcja na godzinę w amerykańskim biznesie rosła o 2,7% rocznie od 1947 do 1973; od 1973 do 1995 — w latach komputerów centralnych, pecetów i arkuszy kalkulacyjnych — tylko o 1,5%.
Potem komputery jednak pojawiły się w liczbach: 3,1% rocznie od 1995 do 2004, czyli tempo ×2,1 względem wcześniejszego, gdy rozpowszechniły się internet i nowe sposoby pracy. A potem paradoks wrócił: 1,6% rocznie w 2004–2019, w latach smartfonów. Od 2019: 2,2% rocznie do Q3 2026 — szybciej niż 1,6% w poprzednich latach; czy zasługa leży po stronie AI, na razie za wcześnie rozstrzygać.
Zmierzone za pomocą: produkcji na godzinę w sektorze pozarolniczym, kwartalnie od 1947 (BLS).
Epoki w tabeli
| Epoka | Lata | Wzrost rocznie |
|---|---|---|
| Złoty wieksty 1947 – paź 1973 | 1947–1973 | 2,7% |
| Komputery wszędzie…paź 1973 – paź 1995 | 1973–1995 | 1,5% |
| …i w statystykachpaź 1995 – paź 2004 | 1995–2004 | 3,1% |
| Smartfony, znów wolniejpaź 2004 – paź 2019 | 2004–2019 | 1,6% |
| Lata AI, jak dotądpaź 2019 – lip 2026 | 2019–dziś | 2,2% |
03William Stanley Jevons, 1865Potwierdza się częściowo
Paradoks Jevonsa
Gdy silniki stają się wydajniejsze, paliwo staje się tańsze w użyciu — a ludzie mogą w efekcie spalać go więcej, nie mniej.
William Stanley Jevons dostrzegł to w 1865 roku w The Coal Question: lepsze silniki parowe nie oszczędziły brytyjskiego węgla, tylko pomnożyły jego zastosowania. Klasycznym współczesnym testem są amerykańskie samochody. Od 1973, roku, w którym zużycie paliwa przez flotę było najgorsze, przeciętny amerykański pojazd mechaniczny przeszedł z 11,9 do 19,2 mpg (+61%). A jednak kraj spalił 102 mld galonów benzyny silnikowej w 1973 i 138 mld w 2024 (+35%).
Czyli Jevons wygrywa? Tylko w ujęciu łącznym. W przeliczeniu na Amerykanina zużycie benzyny spadło o 16%, z 483 galonów w 1973 do 405 w 2024, a swój szczyt osiągnęło już w 1978 r., na poziomie 510. Na pojazd zużycie paliwa przeszło z 850 do 577 galonów rocznie (−32%), a przejechane mile z 10 099 do 11 071 (+10%). Wydajność rzeczywiście oszczędziła paliwo; więcej ludzi, więcej aut i więcej mil te oszczędności pochłonęło. Większość badań nad jazdą pokazuje, że efekt odbicia jest realny, ale znacznie mniejszy niż oszczędność — to efekt Jevonsa, a nie pełny paradoks Jevonsa.
Przerywane krzywe pokazują, co zrobiłaby sama wydajność: gdyby Amerykanie przejeżdżali łącznie nie więcej mil niż w 1973, dzisiejsza flota spalałaby około 63 mld galonów rocznie, a nie 138. (Prawy wykres: nie więcej mil na osobę.)
Zmierzone za pomocą: zużycia paliwa i przebiegu wszystkich pojazdów silnikowych w USA oraz zużycia benzyny silnikowej, rocznie od 1949 (EIA, na podstawie danych Federal Highway Administration) · ludności USA (BEA).
Łącznie: mld galonów rocznie
Na osobę: galony rocznie
04Edward Simpson, 1951Potwierdza się
Paradoks Simpsona
Suma może się zmieniać w jedną stronę, choć każda z jej części zmienia się w drugą — gdy przesuwa się struktura tych części.
Statystyk Edward Simpson opisał to w 1951 roku (Karl Pearson i Udny Yule zauważyli to dekady wcześniej). Doskonały przykład dają amerykańskie pensje. Weźmy medianę tygodniowych zarobków pracowników w pełnym wymiarze w wieku 25 lat i więcej, po uwzględnieniu inflacji, w czterech grupach wykształcenia: bez matury, średnie, część studiów i licencjat lub wyższe.
Od 2000 do 2012 mediana w każdej z czterech grup spadła — od −1,9% (licencjat lub wyższe) do −5,7% (część studiów). Mediana wszystkich razem wzrosła o 0,4%. To żadna sztuczka arytmetyczna: odsetek pracowników w pełnym wymiarze z dyplomem wzrósł z 31% do 38%, a absolwenci to najlepiej zarabiająca grupa, więc struktura podniosła wynik ogółem, choć każda grupa traciła. Odwrócenie widać łącznie dla lat końcowych: 5, od 2007 do 2014.
W całym okresie do 2025 mediana ogółem zmieniła się o +11,4% po uwzględnieniu inflacji — więcej niż w 3 z 4 grup, bo struktura wciąż przesuwała się w stronę absolwentów: z 31% pracowników w pełnym wymiarze do 47%.
Zmierzone za pomocą: mediany zwykłych tygodniowych zarobków i liczby pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej, według wykształcenia, rocznie od 2000 (BLS, Current Population Survey) · cen konsumpcyjnych, CPI-U (BLS).
Kto pracuje w pełnym wymiarze
Zarobki według grup w tabeli
| Wykształcenie | Pierwszy rok | Ostatni rok | Zmiana po uwzględnieniu inflacji | Udział pracowników |
|---|---|---|---|---|
| Bez matury | $677 | $661 | −2,4% | 10% → 7% |
| Średnie | $944 | $914 | −3,2% | 31% → 27% |
| Część studiów | $1 114 | $1 050 | −5,7% | 28% → 28% |
| Licencjat+ | $1 666 | $1 634 | −1,9% | 31% → 38% |
| Wszyscy pracujący 25+ | $1 139 | $1 143 | +0,4% | 100% |
| Wykształcenie | Pierwszy rok | Ostatni rok | Zmiana po uwzględnieniu inflacji | Udział pracowników |
|---|---|---|---|---|
| Bez matury | $677 | $770 | +13,8% | 10% → 5% |
| Średnie | $944 | $966 | +2,3% | 31% → 24% |
| Część studiów | $1 114 | $1 097 | −1,6% | 28% → 24% |
| Licencjat+ | $1 666 | $1 740 | +4,4% | 31% → 47% |
| Wszyscy pracujący 25+ | $1 139 | $1 268 | +11,4% | 100% |
Każdy 20-letni okres: kto wygrał?
06nazwany przez Keynesa, 1930Osłabł
Paradoks Gibsona
Długoterminowe stopy procentowe powinny podążać za inflacją. Przez stulecie standardu złota podążały za poziomem cen.
Keynes nazwał to w 1930 roku od Alfreda Herberta Gibsona, który opisał to na brytyjskich danych, i zaliczył do najlepiej potwierdzonych faktów w ekonomii — a zarazem najsłabiej wyjaśnionych. Teoria Irvinga Fishera mówi, że pożyczkodawcy żądają więcej, gdy ceny rosną, więc stopy powinny śledzić inflację. Za standardu złota śledziły poziom cen.
Dane z USA pokazują to wyraźnie. Od 1872 do 1913 długoterminowa stopa poruszała się razem z poziomem cen — korelacja +0,82 — a nie z inflacją (−0,19). Ceny spadły o 48% od 1871 do 1896 i stopa spadała razem z nimi, z 5,3% do 3,5%; potem ceny wzrosły o 53% do 1913, a stopa wspięła się z powrotem do 4,3%. Robert Barsky i Lawrence Summers (1988) wywiedli to z samego złota: gdy realne stopy procentowe były wysokie, trzymanie złota było mniej atrakcyjne, jego wartość spadała, a ceny mierzone w złocie rosły.
Bliźniaki ze standardu złota
Potem paradoks osłabł. Od 1953 do 2025 stopy podążały za inflacją, tak jak chciał Fisher (korelacja +0,65), a nie za poziomem cen (−0,15): stopa osiągnęła szczyt 13,9% w 1981, przy inflacji 10,3%, a potem spadała przez cztery dekady, choć ceny wciąż rosły. W całym okresie 1871–2025 żaden związek nie jest silny (+0,30 z cenami, +0,27 z inflacją): jedna długa średnia ukrywa dwa różne światy.
Zmierzone za pomocą: długoterminowej stopy procentowej w USA (rentowność 10-letnich obligacji skarbowych od 1953) i cen konsumpcyjnych, średnie roczne od 1871 (dane Roberta J. Shillera).
Korelacja długoterminowej stopy według epok — +1: zawsze razem, 0: brak związku, −1: zawsze przeciwnie
Standard złota1872–1913
Wygrywa Gibson: stopy podążały za cenami
Wojny, Wielki Kryzys, sztywna stopa1914–1952
Brak wyraźnego związku w żadną stronę
Nowoczesny rynek obligacji1953–2025
Wygrywa Fisher: stopy podążały za inflacją
07Alan Greenspan, 2005Potwierdza się
Zagadka Greenspana
Gdy Fed podnosi krótkoterminowe stopy, długoterminowe zwykle też rosną. W latach 2004–2006 ledwie drgnęły.
Od czerwca 2004 do czerwca 2006 Rezerwa Federalna podnosiła swoją stopę docelową na każdym posiedzeniu. Efektywna stopa funduszy federalnych wzrosła z 1,03% w czerwcu 2004 do 5,24% w lipcu 2006 (+4,21 pkt). Rentowność 10-letnich obligacji skarbowych przeszła z 4,73% do 5,09% (+0,35): krótka stopa zmieniła się około ×12 mocniej niż długa.
W lutym 2005 roku, gdy stopa funduszy wynosiła 2,50%, a rentowność 10-latek była niższa niż na początku podwyżek (4,17%), prezes Fedu Alan Greenspan powiedział Kongresowi, że zachowanie rynku obligacji to „zagadka”. Do czerwcu 2005 rentowność 10-latek spadła do 4,00%, podczas gdy stopa funduszy sięgnęła 3,04%. Podejrzani, wskazywani od tamtej pory: zagraniczne banki centralne i eksporterzy ropy kupujący obligacje skarbowe („globalna nadwyżka oszczędności” Bena Bernanke), poskromione oczekiwania inflacyjne i kurcząca się premia za pożyczanie na długo. Tani długoterminowy pieniądz bywa obwiniany o podsycanie boomu mieszkaniowego, który zakończył się w 2008 roku.
Zmierzone za pomocą: efektywnej stopy funduszy federalnych (Federal Reserve, H.15) i rentowności 10-letnich obligacji skarbowych (US Treasury), średnie miesięczne ze stóp dziennych.
Trzy paradoksy, których dane nie rozstrzygną
Niektóre słynne paradoksy to eksperymenty myślowe lub rzadkie zdarzenia, bez długich amerykańskich szeregów do ich sprawdzenia. Dostają po linijce historii — i żadnych liczb.
Pytania, które zadają ludzie
Na czym w prostych słowach polega paradoks oszczędzania?
Większe oszczędzanie jest mądre dla jednego gospodarstwa domowego, ale gdy wszyscy oszczędzają więcej naraz, wydatki — czyjś dochód — spadają i gospodarka się kurczy. W amerykańskich recesjach od 1960 stopa oszczędności rosła, gdy realny PKB spadał, w 6 z 9 przypadków; w 2008–09 wynosiła średnio 4,8% wobec 2,5% wcześniej, a produkcja skurczyła się o 3,8%.
Jaki jest życiowy przykład paradoksu Simpsona?
Zarobki w USA: od 2000 do 2012 mediana tygodniowych zarobków pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej spadła po uwzględnieniu inflacji w każdej grupie wykształcenia, od −1,9% do −5,7%, a jednak wzrosła o 0,4% dla wszystkich razem — bo odsetek z licencjatem, najlepiej zarabiającą grupą, wzrósł z 31% do 38%.
Czym jest paradoks Jevonsa?
Ustalenie, że wydajność, czyniąc zasób tańszym w użyciu, może zwiększyć jego łączne zużycie. Od 1973 zużycie paliwa przez amerykańskie pojazdy silnikowe poprawiło się o 61%, a jednak łączne zużycie benzyny wzrosło o 35%; w przeliczeniu na osobę spadło o 16%.
Czym jest zagadka premii za ryzyko akcji?
Ustalenie Rajnisha Mehry i Edwarda Prescotta (1985), że akcje biły bezpieczny dług państwowy o znacznie więcej, niż pozwalają standardowe modele ryzyka: tu o 6,2 pkt w przeciętnym roku od 1872, wobec limitu modelu 0,35 pkt. W ujęciu składanym od 1871: 9,4% rocznie dla akcji, 4,5% dla 10-letnich obligacji.
Czy paradoks produktywności się skończył?
Raz jest, raz go nie ma. Produktywność w USA rosła o 1,5% rocznie w 1973–1995, gdy upowszechniały się komputery, o 3,1% w 1995–2004, o 1,6% w 2004–2019 i o 2,2% od 2019 (do Q3 2026). Nowa technologia zwykle pojawia się w liczbach dopiero po latach reorganizacji — jak pod koniec lat 90.
Zgłębij temat
Jak obliczane są liczby
- Osobista stopa oszczędności (PSAVERT), realny PKB (GDPC1) i ludność USA (B230RC0A052NBEA): U.S. Bureau of Economic Analysis, National Income and Product Accounts, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. Dzieło rządu USA, domena publiczna.
- Daty recesji: National Bureau of Economic Research (NBER), Business Cycle Dating Committee, US Business Cycle Expansions and Contractions.
- Produktywność (produkcja na godzinę, sektor pozarolniczy, OPHNFB), mediana zwykłych tygodniowych zarobków i liczba pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej według wykształcenia (Current Population Survey) oraz ceny konsumpcyjne (CPI-U, CPIAUCSL): U.S. Bureau of Labor Statistics, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. Dzieło rządu USA, domena publiczna.
- Zużycie paliwa i przebieg pojazdów silnikowych w USA (tabela 1.8, na podstawie Highway Statistics Federal Highway Administration) oraz dostarczona benzyna silnikowa (tabela 3.5): U.S. Energy Information Administration, Monthly Energy Review. Źródło: U.S. Energy Information Administration (Oct 2026). Dzieło rządu USA, domena publiczna.
- Akcje (S&P Composite z reinwestowanymi dywidendami), długoterminowa stopa procentowa (rentowność 10-letnich obligacji skarbowych od 1953, wcześniej historyczne rentowności długoterminowych obligacji) i amerykańskie ceny konsumpcyjne od 1871: Robert J. Shiller, Online Data, Yale University. Całkowitą stopę zwrotu z 10-letniej obligacji oblicza BigCapital na podstawie rentowności Shillera.
- Efektywna stopa funduszy federalnych: Board of Governors of the Federal Reserve System, H.15 Selected Interest Rates. Domena publiczna.
- Rentowność 10-letnich obligacji skarbowych: U.S. Department of the Treasury, Daily Treasury Par Yield Curve Rates. Domena publiczna.
- Paradoks oszczędzania: dla każdej recesji NBER od 1960 średnia stopa oszczędności w miesiącach recesji (po szczycie do dołka) minus jej średnia z 12 miesięcy do szczytu. Realny PKB: najniższy kwartał od kwartału szczytowego NBER do kwartału dołka, wobec kwartału szczytowego. Huśtawka wymaga wzrostu stopy oszczędności o co najmniej 0,25 pkt i realnego PKB poniżej szczytu.
- Paradoks produktywności: epoki zaczynają się w 1973, 1995, 2004 i 2019 (czwarte kwartały: spowolnienie po szoku naftowym, boom internetowy, jego wygaśnięcie, pandemia) — granice są naszym wyborem; wzrost jest złożony z kwartału na kwartał. Kropki: średni indeks każdego roku kalendarzowego wobec poprzedniego roku.
- Paradoks Jevonsa: zużycie paliwa to mile na galon według EIA dla wszystkich pojazdów silnikowych na drogach (wszystkie paliwa); benzyna to dostarczona benzyna silnikowa, tysiące baryłek dziennie × 42 galony × liczba dni w roku, wraz z dodanym etanolem; na osobę: podzielone przez ludność BEA z połowy roku. Rok bazowy 1973 to rok, w którym zużycie paliwa przez flotę było najgorsze; przerywane krzywe utrzymują przebieg z 1973 (łącznie lub na osobę) i dzielą go przez mile na galon z każdego roku.
- Paradoks Simpsona: średnie roczne BLS mediany zwykłych tygodniowych zarobków pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej, podzielone przez średnie roczne CPI-U. Rok porównania, 2012, to rok końcowy z największą różnicą między medianą ogółem a najlepiej plasującą się grupą, spośród lat, w których spadły wszystkie cztery grupy. Dla 2025 średnia CPI-U obejmuje miesiące opublikowane przez BLS: brak indeksu dla: paź 2025.
- Premia za ryzyko akcji: lata kalendarzowe od grudnia do grudnia (średnie miesięczne Shillera); premia w przeciętnym roku to średnia arytmetyczna zwrotu z akcji minus zwrotu z obligacji. Granica Mehry i Prescotta (0,35 pkt) pochodzi z ich pracy The Equity Premium: A Puzzle (Journal of Monetary Economics, 1985). Wyścig i tabela wyników 20-letnich okresów korzystają z danych miesięcznych; okresy nakładają się.
- Serie obligacji oparte na danych Shillera, jego własne uwagi: Nominal total return of a constant 10-year maturity US government bond, Shiller's method: each month a 10-year bond is bought at par at that month's yield, earns one month of coupon and is revalued at the next month's yield with 9 years 11 months left; coupons are reinvested. From April 1953 the yield is the 10-year Treasury constant-maturity rate (GS10, monthly average). Up to 1953-03 Shiller's long-term rate has one value per year from historical sources, placed in January and linearly interpolated between years, so monthly swings and drawdowns before 1953 are understated. The latest month uses Shiller's preliminary yield (Oct GS10 is Oct 2nd value). No taxes, fees or bid-ask costs.
- Paradoks Gibsona: korelacja Pearsona średnich rocznych — długoterminowa stopa wobec logarytmu CPI (poziomu cen) i wobec zmiany CPI względem poprzedniego roku (inflacji). Epoki: klasyczny standard złota do 1913; 1914–1952; od 1953, gdy długoterminowa stopa Shillera staje się rentownością 10-letnich obligacji skarbowych.
- Zagadka Greenspana: średnie miesięczne ze stóp dziennych; cykl podwyżek to cykl FOMC, od 30 czerwca 2004 do 29 czerwca 2006, porównanie cze 2004 → lip 2006.
- Uwagi Shillera o ostatnich miesiącach: Oct price is Oct 2nd close; Sept/Oct CPI estimated; Oct GS10 is Oct 2nd value.
- To historia i statystyka, a nie prognoza. Nic tutaj nie jest poradą inwestycyjną.
Wykorzystaj ten artykuł
Tekst i wykresy można swobodnie publikować ponownie, tłumaczyć i adaptować na licencji CC BY 4.0: podaj BigCapital.org z linkiem do tej strony. Dane od innych dostawców zachowują własną licencję (zobacz źródła poniżej). Jak podać autora
Źródło: BigCapital.org — „Paradoksy ekonomiczne”, https://bigcapital.org/pl/articles/economic-paradoxes/