BigCapital beta

Artykuł · Gospodarka

Paradoksy ekonomiczne

Ekonomia ma talent do wyników, które brzmią fałszywie. Oto słynne paradoksy (7), każdy zmierzony na danych z USA — werdykt: Potwierdza się: 5, Częściowo: 1, Osłabło z czasem: 1. Gospodarstwa domowe oszczędzały więcej, gdy produkcja spadała, w 6 z 9 recesji od 1960, a akcje biły obligacje o 6,2 pkt proc. w przeciętnym roku od 1872, czyli około ×18 względem tego, co maksymalnie wyjaśnia podręcznikowy model.

Zaktualizowano o dane: paź 202612 min czytania

Paradoksy poddane próbie
7

Potwierdza się: 5, Częściowo: 1, Osłabło z czasem: 1 — plus trzy klasyki, których żadne dane nie rozstrzygną

Akcje kontra obligacje, przeciętny rok
+6,2 pkt

od 1872; podręcznikowy model wyjaśnia najwyżej 0,35 pkt

Recesje z huśtawką oszczędności
6 z 9

stopa oszczędności w górę, realny PKB w dół, od 1960

Wzrost produktywności, 1995–2004
3,1%

rocznie, gdy komputery wreszcie pojawiły się w statystykach — po 1,5% w latach 1973–1995

Paradoks Simpsona, 2000–2012
+0,4%

mediana tygodniowych zarobków po uwzględnieniu inflacji, wszyscy pracujący w pełnym wymiarze w wieku 25+ — choć każda z 4 grup wykształcenia traciła (−5,7% do −1,9%)

01John Maynard Keynes, 1936 · za Bernardem Mandeville'em, 1714Potwierdza się

Paradoks oszczędzania

Jeśli wszystkie gospodarstwa domowe spróbują oszczędzać więcej jednocześnie, wydatki spadną, dochody spadną — a kraj może zubożeć, choć łącznie wcale nie oszczędza więcej.

Pomysł jest stary — Bajka o pszczołach Bernarda Mandeville'a (1714) wychwalała rozrzutnika — ale sławę przyniósł mu John Maynard Keynes w 1936 roku. Jedna rodzina, która mniej wydaje, buduje poduszkę finansową. Cały kraj, który mniej wydaje, odbiera komuś dochód: moje wydatki to twoja pensja. Recesje są testem, bo wtedy zaniepokojone gospodarstwa domowe się wycofują.

I rzeczywiście się wycofują. W 6 z 9 recesji od 1960 osobista stopa oszczędności w trakcie recesji była wyższa niż w ciągu 12 miesięcy przed nią, a realny PKB spadał poniżej szczytu sprzed recesji. W 2008–09 stopa oszczędności wynosiła średnio 4,8% wobec 2,5% wcześniej (+2,3 pkt), a produkcja skurczyła się o 3,8%. W 1973–75 i 1990–91 stopa oszczędności prawie się nie zmieniła (mniej niż 0,25 pkt w którąkolwiek stronę). W 2001 realny PKB ani razu nie spadł poniżej poziomu ze szczytu — huśtawka, na której nikt nie siedzi po drugiej stronie.

Najsilniejsza huśtawka przypadła na 2020: stopa oszczędności skoczyła o 15,0 pkt, do 31,8% w kwietniu 2020, a produkcja skurczyła się o 9,1% — to mniej kwestia oszczędzania niż lockdownu, z zamkniętymi sklepami i zasiłkami w skrzynkach. Czy oszczędzanie spowodowało któreś z tych załamań, to inne pytanie: dane pokazują huśtawkę, a nie to, kto ją pchnął.

Zmierzone za pomocą: osobistej stopy oszczędności, miesięcznie od 1959 (BEA) · realnego PKB, kwartalnie (BEA) · dat recesji (NBER).

Stopa oszczędności: zmiana, pktRealny PKB: największy spadek
1960–6110 mies.
+0,4stopa oszczędności−0,8%realny PKB

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

197011 mies.
+1,9stopa oszczędności−0,2%realny PKB

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

1973–7516 mies.
−0,1stopa oszczędności−3,1%realny PKB

Oszczędności prawie bez zmian

19806 mies.
+0,8stopa oszczędności−2,2%realny PKB

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

1981–8216 mies.
+1,0stopa oszczędności−2,6%realny PKB

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

1990–918 mies.
+0,1stopa oszczędności−1,4%realny PKB

Oszczędności prawie bez zmian

20018 mies.
+0,4stopa oszczędnościbez spadkurealny PKB

Produkcja nie spadła

2008–0918 mies.
+2,3stopa oszczędności−3,8%realny PKB

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

20202 mies.
+15,0stopa oszczędności−9,1%realny PKBpoza skalą

Huśtawka: oszczędności w górę, produkcja w dół

Jedna huśtawka na każdą recesję od 1960. Lewy koniec: stopa oszczędności w trakcie recesji minus jej średnia z 12 miesięcy wcześniej (deska przechyla się o 6° na punkt, najwyżej o 14°). Prawy koniec: największy spadek realnego PKB poniżej kwartału szczytowego. Wyszarzone karty: brak huśtawki. Dane: U.S. Bureau of Economic Analysis, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis (domena publiczna) Daty recesji: NBER Business Cycle Dating Committee
Huśtawki w tabeli
RecesjaStopa oszczędności, 12 mies. przedW trakcieZmiana, pktRealny PKB, największy spadekHuśtawka?
1960–61kwi 1960 – lut 196110,0%10,4%+0,4−0,8%Tak
1970gru 1969 – lis 197010,9%12,8%+1,9−0,2%Tak
1973–75lis 1973 – mar 197513,4%13,3%−0,1−3,1%Oszczędności bez zmian
1980sty 1980 – lip 198010,2%11,0%+0,8−2,2%Tak
1981–82lip 1981 – lis 198211,2%12,2%+1,0−2,6%Tak
1990–91lip 1990 – mar 19918,3%8,4%+0,1−1,4%Oszczędności bez zmian
2001mar 2001 – lis 20014,4%4,8%+0,4bez spadkuBez spadku PKB
2008–09gru 2007 – cze 20092,5%4,8%+2,3−3,8%Tak
2020lut 2020 – kwi 20207,1%22,1%+15,0−9,1%Tak

02Robert Solow, 1987Potwierdza się

Paradoks produktywności

Komputery przyspieszyły pracę w każdym biurze, a mimo to wzrost produktywności zwolnił właśnie wtedy, gdy się upowszechniały.

W 1987 roku ekonomista Robert Solow zażartował: „Erę komputerów widać wszędzie, tylko nie w statystykach produktywności”. Miał rację. Produkcja na godzinę w amerykańskim biznesie rosła o 2,7% rocznie od 1947 do 1973; od 1973 do 1995 — w latach komputerów centralnych, pecetów i arkuszy kalkulacyjnych — tylko o 1,5%.

Potem komputery jednak pojawiły się w liczbach: 3,1% rocznie od 1995 do 2004, czyli tempo ×2,1 względem wcześniejszego, gdy rozpowszechniły się internet i nowe sposoby pracy. A potem paradoks wrócił: 1,6% rocznie w 2004–2019, w latach smartfonów. Od 2019: 2,2% rocznie do Q3 2026 — szybciej niż 1,6% w poprzednich latach; czy zasługa leży po stronie AI, na razie za wcześnie rozstrzygać.

Zmierzone za pomocą: produkcji na godzinę w sektorze pozarolniczym, kwartalnie od 1947 (BLS).

Średni wzrost rocznie, według epokPojedyncze lata
Produkcja na godzinę, sektor pozarolniczy. Każdy stopień: wzrost złożony rocznie w danej epoce, z kwartału na kwartał. Kropki: lata kalendarzowe (średnia roczna względem poprzedniego roku). Pinezki: moment pojawienia się technologii. Dane: U.S. Bureau of Labor Statistics, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis (domena publiczna)
Epoki w tabeli
EpokaLataWzrost rocznie
Złoty wieksty 1947 – paź 19731947–19732,7%
Komputery wszędzie…paź 1973 – paź 19951973–19951,5%
…i w statystykachpaź 1995 – paź 20041995–20043,1%
Smartfony, znów wolniejpaź 2004 – paź 20192004–20191,6%
Lata AI, jak dotądpaź 2019 – lip 20262019–dziś2,2%

03William Stanley Jevons, 1865Potwierdza się częściowo

Paradoks Jevonsa

Gdy silniki stają się wydajniejsze, paliwo staje się tańsze w użyciu — a ludzie mogą w efekcie spalać go więcej, nie mniej.

William Stanley Jevons dostrzegł to w 1865 roku w The Coal Question: lepsze silniki parowe nie oszczędziły brytyjskiego węgla, tylko pomnożyły jego zastosowania. Klasycznym współczesnym testem są amerykańskie samochody. Od 1973, roku, w którym zużycie paliwa przez flotę było najgorsze, przeciętny amerykański pojazd mechaniczny przeszedł z 11,9 do 19,2 mpg (+61%). A jednak kraj spalił 102 mld galonów benzyny silnikowej w 1973 i 138 mld w 2024 (+35%).

Mile na galon, wszystkie pojazdy11,9 → 19,2+61%
Spalona benzyna, mld galonów102 → 138+35%
Benzyna na osobę, galony483 → 405−16%

Czyli Jevons wygrywa? Tylko w ujęciu łącznym. W przeliczeniu na Amerykanina zużycie benzyny spadło o 16%, z 483 galonów w 1973 do 405 w 2024, a swój szczyt osiągnęło już w 1978 r., na poziomie 510. Na pojazd zużycie paliwa przeszło z 850 do 577 galonów rocznie (−32%), a przejechane mile z 10 099 do 11 071 (+10%). Wydajność rzeczywiście oszczędziła paliwo; więcej ludzi, więcej aut i więcej mil te oszczędności pochłonęło. Większość badań nad jazdą pokazuje, że efekt odbicia jest realny, ale znacznie mniejszy niż oszczędność — to efekt Jevonsa, a nie pełny paradoks Jevonsa.

Przerywane krzywe pokazują, co zrobiłaby sama wydajność: gdyby Amerykanie przejeżdżali łącznie nie więcej mil niż w 1973, dzisiejsza flota spalałaby około 63 mld galonów rocznie, a nie 138. (Prawy wykres: nie więcej mil na osobę.)

Zmierzone za pomocą: zużycia paliwa i przebiegu wszystkich pojazdów silnikowych w USA oraz zużycia benzyny silnikowej, rocznie od 1949 (EIA, na podstawie danych Federal Highway Administration) · ludności USA (BEA).

Jedna kropka na rok, połączone w kolejności czasowejPrzebieg zamrożony na poziomie z 1973

Łącznie: mld galonów rocznie

Na osobę: galony rocznie

Zużycie paliwa: mile na galon wszystkich pojazdów silnikowych poruszających się po drogach USA (samochody, ciężarówki, autobusy, motocykle; wszystkie paliwa). Benzyna: dostarczona benzyna silnikowa, wraz z dodanym etanolem. Na osobę: podzielone przez ludność USA. Dane: U.S. Energy Information Administration, Monthly Energy Review, tabele 1.8 i 3.5 (domena publiczna) Dane: U.S. Bureau of Economic Analysis, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis (domena publiczna)

04Edward Simpson, 1951Potwierdza się

Paradoks Simpsona

Suma może się zmieniać w jedną stronę, choć każda z jej części zmienia się w drugą — gdy przesuwa się struktura tych części.

Statystyk Edward Simpson opisał to w 1951 roku (Karl Pearson i Udny Yule zauważyli to dekady wcześniej). Doskonały przykład dają amerykańskie pensje. Weźmy medianę tygodniowych zarobków pracowników w pełnym wymiarze w wieku 25 lat i więcej, po uwzględnieniu inflacji, w czterech grupach wykształcenia: bez matury, średnie, część studiów i licencjat lub wyższe.

Od 2000 do 2012 mediana w każdej z czterech grup spadła — od −1,9% (licencjat lub wyższe) do −5,7% (część studiów). Mediana wszystkich razem wzrosła o 0,4%. To żadna sztuczka arytmetyczna: odsetek pracowników w pełnym wymiarze z dyplomem wzrósł z 31% do 38%, a absolwenci to najlepiej zarabiająca grupa, więc struktura podniosła wynik ogółem, choć każda grupa traciła. Odwrócenie widać łącznie dla lat końcowych: 5, od 2007 do 2014.

W całym okresie do 2025 mediana ogółem zmieniła się o +11,4% po uwzględnieniu inflacji — więcej niż w 3 z 4 grup, bo struktura wciąż przesuwała się w stronę absolwentów: z 31% pracowników w pełnym wymiarze do 47%.

Zmierzone za pomocą: mediany zwykłych tygodniowych zarobków i liczby pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej, według wykształcenia, rocznie od 2000 (BLS, Current Population Survey) · cen konsumpcyjnych, CPI-U (BLS).

Bez maturyŚrednieCzęść studiówLicencjat+Wszyscy pracujący 25+

Kto pracuje w pełnym wymiarze

Lewy wykres: mediana zwykłych tygodniowych zarobków pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej, średnie roczne, po uwzględnieniu inflacji (CPI-U), pierwszy rok = 100. Prawy: ci sami pracownicy według wykształcenia. Dane: U.S. Bureau of Labor Statistics, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis (domena publiczna)
Zarobki według grup w tabeli
Mediana tygodniowych zarobków w dolarach z 2025 r., 2000 i 2012
WykształceniePierwszy rokOstatni rokZmiana po uwzględnieniu inflacjiUdział pracowników
Bez matury$677$661−2,4%10% → 7%
Średnie$944$914−3,2%31% → 27%
Część studiów$1 114$1 050−5,7%28% → 28%
Licencjat+$1 666$1 634−1,9%31% → 38%
Wszyscy pracujący 25+$1 139$1 143+0,4%100%

05Rajnish Mehra i Edward Prescott, 1985Potwierdza się

Zagadka premii za ryzyko akcji

Akcje są bardziej ryzykowne niż obligacje skarbowe, więc powinny płacić więcej — ale płaciły znacznie więcej, niż może wyjaśnić jakakolwiek rozsądna obawa przed ryzykiem.

W 1985 roku Rajnish Mehra i Edward Prescott zapytali, o ile więcej niż bezpieczny dług państwowy powinny zarabiać akcje, jeśli inwestorzy nie lubią ryzyka tak, jak zakładają standardowe modele ekonomiczne. Ich odpowiedź: co najwyżej 0,35 pkt proc. rocznie. Historia temu przeczy. W przeciętnym roku kalendarzowym od 1872 do 2025 akcje z dywidendami biły 10-letnie obligacje skarbowe o 6,2 pkt — około ×18 względem limitu modelu. Akcje wygrywały w 100 z tych 154 lat.

W ujęciu składanym różnica jest ogromna: od styczniu 1871 do październiku 2026 akcje przynosiły 9,4% rocznie, a obligacje 4,5%. Jeden dolar zamienił się w $1,19 mln w akcjach i $1 009 w obligacjach; po uwzględnieniu inflacji: 7,1% wobec 2,4% rocznie. W latach badanych przez Mehrę i Prescotta, 1889–1978, akcje biły te obligacje o 4,9 pkt proc. rocznie w ujęciu składanym; oni porównywali je z krótkoterminowymi bonami skarbowymi, które płaciły mniej, więc ich różnica była jeszcze większa.

Dekady wyjaśnień — rzadkie katastrofy, uporczywe nawyki, awersja do strat i szczęście w mierzeniu jedynego rynku, który stał się największym na świecie — zawęziły zagadkę, ale jej nie zamknęły. Tabela wyników 20-letnich okresów pokazuje, jak jednostronny był wyścig: akcje wygrywały w 98% wszystkich 20-letnich okresów od 1871. Obligacje wygrały w 30 z 1630 okresów, wszystkie zaczynały się w dekadach: lata 1870, lata 1910, lata 1920, lata 1980 i lata 2000; najgorszy dla akcji zaczął się w czerwcu 1912: 2,4% rocznie wobec 4,4% dla obligacji.

Zmierzone za pomocą: S&P Composite z reinwestowanymi dywidendami i 10-letniej obligacji skarbowej z reinwestowanymi kuponami, miesięcznie od 1871 (dane Roberta J. Shillera).

Akcje (S&P 500, reinwestowane dywidendy)10-letnie obligacje skarboweCeny (CPI)

Każdy 20-letni okres: kto wygrał?

Akcje przyniosły więcejObligacje przyniosły więcej
Wyścig: ile warty był $1 zainwestowany w styczniu 1871 w każdym styczniu dekady, skala logarytmiczna (każdy krok siatki ×10); po uwzględnieniu inflacji w dolarach z 1871. Poniżej: każdy 20-letni okres według miesiąca startu. Dane: Robert J. Shiller, Yale University · całkowitą stopę zwrotu z obligacji obliczył BigCapital

06nazwany przez Keynesa, 1930Osłabł

Paradoks Gibsona

Długoterminowe stopy procentowe powinny podążać za inflacją. Przez stulecie standardu złota podążały za poziomem cen.

Keynes nazwał to w 1930 roku od Alfreda Herberta Gibsona, który opisał to na brytyjskich danych, i zaliczył do najlepiej potwierdzonych faktów w ekonomii — a zarazem najsłabiej wyjaśnionych. Teoria Irvinga Fishera mówi, że pożyczkodawcy żądają więcej, gdy ceny rosną, więc stopy powinny śledzić inflację. Za standardu złota śledziły poziom cen.

Dane z USA pokazują to wyraźnie. Od 1872 do 1913 długoterminowa stopa poruszała się razem z poziomem cen — korelacja +0,82 — a nie z inflacją (−0,19). Ceny spadły o 48% od 1871 do 1896 i stopa spadała razem z nimi, z 5,3% do 3,5%; potem ceny wzrosły o 53% do 1913, a stopa wspięła się z powrotem do 4,3%. Robert Barsky i Lawrence Summers (1988) wywiedli to z samego złota: gdy realne stopy procentowe były wysokie, trzymanie złota było mniej atrakcyjne, jego wartość spadała, a ceny mierzone w złocie rosły.

Bliźniaki ze standardu złota

Poziom cen, 1871 = 100Długoterminowa stopa procentowa, 1871 = 100
Średnie roczne, 1871–1913, każda linia jako indeks z 1871 = 100: indeks stopy to jej poziom wobec 5,3% z 1871, indeks poziomu cen to CPI wobec CPI z 1871. Dane: Robert J. Shiller, Yale University · całkowitą stopę zwrotu z obligacji obliczył BigCapital

Potem paradoks osłabł. Od 1953 do 2025 stopy podążały za inflacją, tak jak chciał Fisher (korelacja +0,65), a nie za poziomem cen (−0,15): stopa osiągnęła szczyt 13,9% w 1981, przy inflacji 10,3%, a potem spadała przez cztery dekady, choć ceny wciąż rosły. W całym okresie 1871–2025 żaden związek nie jest silny (+0,30 z cenami, +0,27 z inflacją): jedna długa średnia ukrywa dwa różne światy.

Zmierzone za pomocą: długoterminowej stopy procentowej w USA (rentowność 10-letnich obligacji skarbowych od 1953) i cen konsumpcyjnych, średnie roczne od 1871 (dane Roberta J. Shillera).

Korelacja długoterminowej stopy według epok — +1: zawsze razem, 0: brak związku, −1: zawsze przeciwnie

Standard złota1872–1913

z poziomem cen+0,82
z inflacją−0,19

Wygrywa Gibson: stopy podążały za cenami

Wojny, Wielki Kryzys, sztywna stopa1914–1952

z poziomem cen−0,29
z inflacją+0,08

Brak wyraźnego związku w żadną stronę

Nowoczesny rynek obligacji1953–2025

z poziomem cen−0,15
z inflacją+0,65

Wygrywa Fisher: stopy podążały za inflacją

Poziom cen (CPI, skala logarytmiczna)Długoterminowa stopa procentowaInflacja w danym roku
Średnie roczne. Góra: ceny konsumpcyjne, skala logarytmiczna. Dół: długoterminowa stopa i inflacja, % rocznie. Przed 1953 długoterminowa stopa Shillera to jedna roczna liczba z danych historycznych. Dane: Robert J. Shiller, Yale University · całkowitą stopę zwrotu z obligacji obliczył BigCapital

07Alan Greenspan, 2005Potwierdza się

Zagadka Greenspana

Gdy Fed podnosi krótkoterminowe stopy, długoterminowe zwykle też rosną. W latach 2004–2006 ledwie drgnęły.

Od czerwca 2004 do czerwca 2006 Rezerwa Federalna podnosiła swoją stopę docelową na każdym posiedzeniu. Efektywna stopa funduszy federalnych wzrosła z 1,03% w czerwcu 2004 do 5,24% w lipcu 2006 (+4,21 pkt). Rentowność 10-letnich obligacji skarbowych przeszła z 4,73% do 5,09% (+0,35): krótka stopa zmieniła się około ×12 mocniej niż długa.

W lutym 2005 roku, gdy stopa funduszy wynosiła 2,50%, a rentowność 10-latek była niższa niż na początku podwyżek (4,17%), prezes Fedu Alan Greenspan powiedział Kongresowi, że zachowanie rynku obligacji to „zagadka”. Do czerwcu 2005 rentowność 10-latek spadła do 4,00%, podczas gdy stopa funduszy sięgnęła 3,04%. Podejrzani, wskazywani od tamtej pory: zagraniczne banki centralne i eksporterzy ropy kupujący obligacje skarbowe („globalna nadwyżka oszczędności” Bena Bernanke), poskromione oczekiwania inflacyjne i kurcząca się premia za pożyczanie na długo. Tani długoterminowy pieniądz bywa obwiniany o podsycanie boomu mieszkaniowego, który zakończył się w 2008 roku.

Zmierzone za pomocą: efektywnej stopy funduszy federalnych (Federal Reserve, H.15) i rentowności 10-letnich obligacji skarbowych (US Treasury), średnie miesięczne ze stóp dziennych.

Stopa funduszy federalnychRentowność 10-letnich obligacji skarbowychFed podnosi stopy
Średnie miesięczne ze stóp dziennych, sty 2003 – gru 2007. Strzałki: zmiana, cze 2004 → lip 2006. Stopa funduszy federalnych: Board of Governors of the Federal Reserve System, H.15 (domena publiczna) Rentowność 10-letnich obligacji: U.S. Department of the Treasury (domena publiczna)

Trzy paradoksy, których dane nie rozstrzygną

Niektóre słynne paradoksy to eksperymenty myślowe lub rzadkie zdarzenia, bez długich amerykańskich szeregów do ich sprawdzenia. Dostają po linijce historii — i żadnych liczb.

Adam Smith, 1776Paradoks diamentów i wodyWoda jest niezbędna i tania, diamenty są bezużyteczne i drogie. Rozwiązał to wiek później sposób myślenia krańcowego: cena zależy od wartości jednej dodatkowej jednostki, a wody jest pod dostatkiem.
Alfred Marshall, 1895Dobra GiffenaMarshall przypisał Robertowi Giffenowi spostrzeżenie, że gdy chleb drożał, biedne rodziny kupowały go więcej, a ograniczały mięso. Przekonujące przypadki z życia są rzadkie; badanie Roberta Jensena i Nolana Millera z 2008 roku znalazło jeden w ryżu i makaronie wśród ubogich gospodarstw domowych w Chinach.
Daniel Bernoulli, 1738Paradoks petersburskiGra w rzut monetą o nieskończonej wartości oczekiwanej wypłaty, a jednak nikt nie zapłaciłby wiele za udział. Wyjście Bernoulliego — każdy kolejny dolar znaczy mniej, im jesteś bogatszy — stało się ideą malejącej użyteczności krańcowej.

Pytania, które zadają ludzie

Na czym w prostych słowach polega paradoks oszczędzania?

Większe oszczędzanie jest mądre dla jednego gospodarstwa domowego, ale gdy wszyscy oszczędzają więcej naraz, wydatki — czyjś dochód — spadają i gospodarka się kurczy. W amerykańskich recesjach od 1960 stopa oszczędności rosła, gdy realny PKB spadał, w 6 z 9 przypadków; w 2008–09 wynosiła średnio 4,8% wobec 2,5% wcześniej, a produkcja skurczyła się o 3,8%.

Jaki jest życiowy przykład paradoksu Simpsona?

Zarobki w USA: od 2000 do 2012 mediana tygodniowych zarobków pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej spadła po uwzględnieniu inflacji w każdej grupie wykształcenia, od −1,9% do −5,7%, a jednak wzrosła o 0,4% dla wszystkich razem — bo odsetek z licencjatem, najlepiej zarabiającą grupą, wzrósł z 31% do 38%.

Czym jest paradoks Jevonsa?

Ustalenie, że wydajność, czyniąc zasób tańszym w użyciu, może zwiększyć jego łączne zużycie. Od 1973 zużycie paliwa przez amerykańskie pojazdy silnikowe poprawiło się o 61%, a jednak łączne zużycie benzyny wzrosło o 35%; w przeliczeniu na osobę spadło o 16%.

Czym jest zagadka premii za ryzyko akcji?

Ustalenie Rajnisha Mehry i Edwarda Prescotta (1985), że akcje biły bezpieczny dług państwowy o znacznie więcej, niż pozwalają standardowe modele ryzyka: tu o 6,2 pkt w przeciętnym roku od 1872, wobec limitu modelu 0,35 pkt. W ujęciu składanym od 1871: 9,4% rocznie dla akcji, 4,5% dla 10-letnich obligacji.

Czy paradoks produktywności się skończył?

Raz jest, raz go nie ma. Produktywność w USA rosła o 1,5% rocznie w 1973–1995, gdy upowszechniały się komputery, o 3,1% w 1995–2004, o 1,6% w 2004–2019 i o 2,2% od 2019 (do Q3 2026). Nowa technologia zwykle pojawia się w liczbach dopiero po latach reorganizacji — jak pod koniec lat 90.

Zgłębij temat

Jak obliczane są liczby

  • Osobista stopa oszczędności (PSAVERT), realny PKB (GDPC1) i ludność USA (B230RC0A052NBEA): U.S. Bureau of Economic Analysis, National Income and Product Accounts, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. Dzieło rządu USA, domena publiczna.
  • Daty recesji: National Bureau of Economic Research (NBER), Business Cycle Dating Committee, US Business Cycle Expansions and Contractions.
  • Produktywność (produkcja na godzinę, sektor pozarolniczy, OPHNFB), mediana zwykłych tygodniowych zarobków i liczba pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej według wykształcenia (Current Population Survey) oraz ceny konsumpcyjne (CPI-U, CPIAUCSL): U.S. Bureau of Labor Statistics, pobrane z FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis. Dzieło rządu USA, domena publiczna.
  • Zużycie paliwa i przebieg pojazdów silnikowych w USA (tabela 1.8, na podstawie Highway Statistics Federal Highway Administration) oraz dostarczona benzyna silnikowa (tabela 3.5): U.S. Energy Information Administration, Monthly Energy Review. Źródło: U.S. Energy Information Administration (Oct 2026). Dzieło rządu USA, domena publiczna.
  • Akcje (S&P Composite z reinwestowanymi dywidendami), długoterminowa stopa procentowa (rentowność 10-letnich obligacji skarbowych od 1953, wcześniej historyczne rentowności długoterminowych obligacji) i amerykańskie ceny konsumpcyjne od 1871: Robert J. Shiller, Online Data, Yale University. Całkowitą stopę zwrotu z 10-letniej obligacji oblicza BigCapital na podstawie rentowności Shillera.
  • Efektywna stopa funduszy federalnych: Board of Governors of the Federal Reserve System, H.15 Selected Interest Rates. Domena publiczna.
  • Rentowność 10-letnich obligacji skarbowych: U.S. Department of the Treasury, Daily Treasury Par Yield Curve Rates. Domena publiczna.
  • Paradoks oszczędzania: dla każdej recesji NBER od 1960 średnia stopa oszczędności w miesiącach recesji (po szczycie do dołka) minus jej średnia z 12 miesięcy do szczytu. Realny PKB: najniższy kwartał od kwartału szczytowego NBER do kwartału dołka, wobec kwartału szczytowego. Huśtawka wymaga wzrostu stopy oszczędności o co najmniej 0,25 pkt i realnego PKB poniżej szczytu.
  • Paradoks produktywności: epoki zaczynają się w 1973, 1995, 2004 i 2019 (czwarte kwartały: spowolnienie po szoku naftowym, boom internetowy, jego wygaśnięcie, pandemia) — granice są naszym wyborem; wzrost jest złożony z kwartału na kwartał. Kropki: średni indeks każdego roku kalendarzowego wobec poprzedniego roku.
  • Paradoks Jevonsa: zużycie paliwa to mile na galon według EIA dla wszystkich pojazdów silnikowych na drogach (wszystkie paliwa); benzyna to dostarczona benzyna silnikowa, tysiące baryłek dziennie × 42 galony × liczba dni w roku, wraz z dodanym etanolem; na osobę: podzielone przez ludność BEA z połowy roku. Rok bazowy 1973 to rok, w którym zużycie paliwa przez flotę było najgorsze; przerywane krzywe utrzymują przebieg z 1973 (łącznie lub na osobę) i dzielą go przez mile na galon z każdego roku.
  • Paradoks Simpsona: średnie roczne BLS mediany zwykłych tygodniowych zarobków pracowników etatowych w wieku 25 lat i więcej, podzielone przez średnie roczne CPI-U. Rok porównania, 2012, to rok końcowy z największą różnicą między medianą ogółem a najlepiej plasującą się grupą, spośród lat, w których spadły wszystkie cztery grupy. Dla 2025 średnia CPI-U obejmuje miesiące opublikowane przez BLS: brak indeksu dla: paź 2025.
  • Premia za ryzyko akcji: lata kalendarzowe od grudnia do grudnia (średnie miesięczne Shillera); premia w przeciętnym roku to średnia arytmetyczna zwrotu z akcji minus zwrotu z obligacji. Granica Mehry i Prescotta (0,35 pkt) pochodzi z ich pracy The Equity Premium: A Puzzle (Journal of Monetary Economics, 1985). Wyścig i tabela wyników 20-letnich okresów korzystają z danych miesięcznych; okresy nakładają się.
  • Serie obligacji oparte na danych Shillera, jego własne uwagi: Nominal total return of a constant 10-year maturity US government bond, Shiller's method: each month a 10-year bond is bought at par at that month's yield, earns one month of coupon and is revalued at the next month's yield with 9 years 11 months left; coupons are reinvested. From April 1953 the yield is the 10-year Treasury constant-maturity rate (GS10, monthly average). Up to 1953-03 Shiller's long-term rate has one value per year from historical sources, placed in January and linearly interpolated between years, so monthly swings and drawdowns before 1953 are understated. The latest month uses Shiller's preliminary yield (Oct GS10 is Oct 2nd value). No taxes, fees or bid-ask costs.
  • Paradoks Gibsona: korelacja Pearsona średnich rocznych — długoterminowa stopa wobec logarytmu CPI (poziomu cen) i wobec zmiany CPI względem poprzedniego roku (inflacji). Epoki: klasyczny standard złota do 1913; 1914–1952; od 1953, gdy długoterminowa stopa Shillera staje się rentownością 10-letnich obligacji skarbowych.
  • Zagadka Greenspana: średnie miesięczne ze stóp dziennych; cykl podwyżek to cykl FOMC, od 30 czerwca 2004 do 29 czerwca 2006, porównanie cze 2004 → lip 2006.
  • Uwagi Shillera o ostatnich miesiącach: Oct price is Oct 2nd close; Sept/Oct CPI estimated; Oct GS10 is Oct 2nd value.
  • To historia i statystyka, a nie prognoza. Nic tutaj nie jest poradą inwestycyjną.

Wykorzystaj ten artykuł

Tekst i wykresy można swobodnie publikować ponownie, tłumaczyć i adaptować na licencji CC BY 4.0: podaj BigCapital.org z linkiem do tej strony. Dane od innych dostawców zachowują własną licencję (zobacz źródła poniżej). Jak podać autora

Źródło: BigCapital.org — „Paradoksy ekonomiczne”, https://bigcapital.org/pl/articles/economic-paradoxes/

Język

EnglishBahasa IndonesiaDeutschEspañolFrançaisItalianoNederlandsPolskiPortuguêsTürkçeРусскийУкраїнська日本語한국어简体中文