BigCapital beta

Sözlük · Para ve merkez bankaları

Merkez bankası

Merkez bankası, bir ülkenin resmi bankasıdır: parayı basar, politika faizini belirler ve kimse borç vermediğinde bankalara borç verir.

Diğer adı: ulusal banka, rezerv bankası, para otoritesi, bankaların bankası

Canlı rakamlar, her gece güncellenir

38 merkez bankasının ortanca politika faizi
4,25%

BIS tablosundaki son faizlerin medyanı, Eki 2026

En yüksek
36,00%

Türkiye

En düşük
0,00%

İsviçre

Sade bir dille

Bankanız paranızı saklar ve bir kısmını araba ve ev alanlara borç verir. Peki bankanız kendi parasını nerede saklar ve sıkıştığında ona kim borç verir? Bir kat yukarıdaki banka: merkez bankası. Her ülkenin ya da ortak para birimini paylaşan ülke grubunun bir merkez bankası vardır: ABD’de Federal Rezerv, euro için Avrupa Merkez Bankası, ayrıca İngiltere Merkez Bankası, Japonya Merkez Bankası.

Merkez bankasının birkaç büyük işi vardır. Cüzdanınızdaki banknotları basar. Ülkenin temel faiz oranını belirler; bu oran diğer tüm faizleri yukarı ya da aşağı iter. Bankaların kendi hesaplarını tutar ve aralarındaki ödemeleri kapatır. Panik çıktığında ise son başvuru kaynağı olur: sağlam bankalara borç verir, böylece bir korku banka hücumuna dönüşmez.

Ana hedefi genellikle fiyat istikrarıdır: enflasyon düşük ve öngörülebilir, çoğunlukla yılda yaklaşık 2%. Bankanızın aksine kâr peşinde değildir ve çoğu ülkede hükümet ona günü gününe ne yapacağını söylemeden kendi başına karar verir.

Örnek

Son borç veren iş başında

Bir banka sağlıklı olsa da nakdi azalabilir, çünkü parası yıllarca borç verilmişken mevduat bir günde çekilebilir.

  1. Bir banka $100 milyon mevduat tutuyor: $10 milyonu nakit ve rezerv, $90 milyonu konut ve ticari kredi olarak verilmiş.
  2. Bir söylenti yayılıyor ve müşteriler aynı gün $25 milyon çekmek istiyor. Bankanın elinde yalnızca $10 milyon var ve krediler bir gecede geri istenemez.
  3. Banka, en iyi kredilerinden $30 milyonunu teminat olarak merkez bankasına rehneder ve normal faizin biraz üzerinde bir oranla birkaç günlüğüne $15 milyon borç alır.
  4. İsteyen her müşteriye ödeme yapılır. Söylenti yatışır ve banka merkez bankasına borcunu öder.

Sağlam bankalara, iyi teminat karşılığında, ceza faiziyle bol bol borç ver: Walter Bagehot’un 1873’te yazdığı bu kural, merkez bankalarının paniği durdurma yolu olmaya devam ediyor.

Bir kademe daha derin

Hâlâ çalışan en eski merkez bankası, 1668’de kurulan İsveç Riksbank’ıdır; İngiltere Merkez Bankası 1694’te onu izledi. ABD Federal Rezervi 1913’te, Avrupa Merkez Bankası ise euro doğmadan hemen önce, 1998’de kuruldu. Merkez bankalarının bile bir bankası var: Basel’deki Uluslararası Ödemeler Bankası (BIS). Dünyanın dört bir yanındaki merkez bankalarının politika faizlerini de o toplar; aşağıdaki grafiğin verisi bu.

Araçları: politika faizi (bankaların ona yatırdığı paradan kazandığı ya da ondan borç alırken ödediği oran); açık piyasa işlemleri denen tahvil alım satımı ve çok büyük ölçekte niceliksel gevşeme; bir de bankaların elde ne kadar nakit tutması gerektiğine dair kurallar. Hepsi birlikte para politikasını oluşturur.

Neden bağımsız? Seçimle karşı karşıya kalan siyasetçiler faizi düşük, parayı bol tutmak ister; bu da sonradan enflasyonu besler. Bu yüzden çoğu ülke faiz kararlarını, enflasyon hedefi gibi net bir hedefi ve uzun görev süreleri olan merkez bankacılarına bırakır. Hedefi hükümet belirler ve yetkilileri atar; ona nasıl ulaşılacağını merkez bankası seçer.

Dünyada politika faizleri

16 büyük ekonominin merkez bankalarının belirlediği en son politika faizi. Faizler enflasyon farklı olduğu için bu kadar farklıdır: hızla yükselen fiyatlarla savaşan merkez bankası yüksek, fiyatları pek kıpırdamayan düşük bir faiz belirler.

BIS tablosundaki 38 merkez bankasının tamamında ortanca faiz 4,25% (Eki 2026).

Her merkez bankasının bildirdiği son ayın sonundaki politika faizleri; Uluslararası Ödemeler Bankası derlemesi. Euro bölgesi: ECB mevduat kolaylığı faizi.
Grafiğin arkasındaki rakamlar
Değer
Türkiye36,00%
Rusya14,00%
Brezilya13,75%
Güney Afrika7,25%
Meksika6,50%
Hindistan5,25%
Avustralya4,60%
Amerika Birleşik Devletleri3,88%
Birleşik Krallık3,75%
Çin3,00%
Güney Kore3,00%
Euro Bölgesi2,50%
Kanada2,50%
İsveç1,75%
Japonya1,25%
İsviçre0,00%

Neden önemli

Merkez bankasının politika faizi, konut kredilerinden kredi kartlarına ülkedeki her kredinin ve tasarruf hesaplarının ödediği faizin tonunu belirler.

Para biriminin değerinin bekçisidir: merkez bankası fiyatların kontrolünü kaybedince, her hiperenflasyonda olduğu gibi birikimler erir.

Kriz anında son savunma hattıdır. 2008’de ve 2020’de özel borç verenler kaçarken merkez bankaları bankalara borç verdi ve varlık satın aldı.

Yaygın bir yanılgı

Efsane: Merkez bankası hükümetin bir parçasıdır ve onun adına para harcar.

Gerçek: Merkez bankaları genellikle hükümetten ayrıdır ve yolları ya da emekli maaşlarını onlar ödemez: bunları vergiler ve devletin borçlanması öder; buna maliye politikası denir. Merkez bankası faiz belirler ve parayı yönetir; ABD’de ve euro bölgesinde hükümete doğrudan borç vermesine izin verilmez.

İnsanların sorduğu sorular

Merkez bankası ne yapar?

Para birimini basar, enflasyonu dizginlemek için politika faizini belirler, bankaların rezervlerini tutar ve aralarındaki ödemeleri sonuçlandırır, panik anında bankalara borç verir. Birçok merkez bankası bankaları da denetler.

Hangi merkez bankasının faizi en yüksek?

BIS tablosundaki 38 merkez bankası arasında Eki 2026 döneminde en yüksek politika faizi 36,00% ile Türkiye merkez bankasında görüldü. En düşüğü 0,00% ile İsviçre merkez bankasında görüldü.

Federal Rezerv bir merkez bankası mı?

Evet: 1913’te kurulan Amerika Birleşik Devletleri’nin merkez bankasıdır. Washington’daki bir Kurul ve 12 bölgesel Rezerv Bankası’ndan oluşan bir sistemdir ve politika faizi federal fon faizidir.

BigCapital'de devamını okuyun

Rakamlar hakkında

  • Bu sayfadaki rakamlar her gece verilerden yeniden hesaplanır; kaynaklar sayfanın sonunda listelenmiştir.
  • Central bank policy rates, monthly (end of period): Bank for International Settlements (BIS), Central bank policy rates (WS_CBPOL), compiled by the BIS from each central bank; BIS SDMX API stats.bis.org/api/v1.
  • BIS tablosundaki bazı merkez bankaları gecikmeyle bildirim yapar; her birinin son ayı kullanılır, bildirimi bırakanlar (euroya geçenler gibi) dışarıda tutulur.
  • Bu sayfa bir terimi açıklar. Yatırım tavsiyesi değildir.

Dil

EnglishBahasa IndonesiaDeutschEspañolFrançaisItalianoNederlandsPolskiPortuguêsTürkçeРусскийУкраїнська日本語한국어简体中文